Bunun önemli bir nedeni, nadir ve bu nedenle pahalı türlerin tüketilmesinin bir statü göstergesi hâline geldiği lüks pazarının talebi körüklemesi. Yılanbalıklarını korumak için harekete geçme yetkisine sahip kurumlar ise her zaman son derece isteksiz oldular; CITES anlaşmasının taraflarının son toplantısında bu konuda yeni bir fırsat daha heba edildi.
Anguilla cinsine ait 17 tür yılanbalığı, birbirine çok benzeyen türlerden oluşur. Bu türlerin tamamı denizde ürer; her biri kendine özgü bir alanda, ki bu alan bazı türlerde bile hâlâ tam olarak bilinmiyor. Doğduktan sonra büyümek için uzak nehir ve sulak alanlara göç ederler. Olgunlaştıklarında ise yeniden doğdukları yere döner, ürer ve ölürler.
Avrupa yılanbalıklarının tamamı, doğdukları yer hâlâ tam olarak bilinmese de Sargasso Denizi olarak bildiğimiz bölgenin içinde bir noktada dünyaya gelir. Bu bölge, türün binlerce kilometrelik iki epik göçünün hem çıkış hem varış noktasıdır; cins içindeki tüm türler arasında en uzun göçlere sahip olanlar Avrupa yılanbalıklarıdır.
Kötü koruma durumu
Yılanbalığı türlerinin büyük çoğunluğu — hatta neredeyse hepsi — kötü bir koruma statüsüne sahip. Popülasyon düşüşlerinde ticari avcılık önemli bir rol oynuyor, her ne kadar tek neden bu olmasa da.
Tehdit özellikle en yoğun avlanan türlerde daha büyük: Avrupa yılanbalığı (A. anguilla), Japon yılanbalığı (A. japonica) ve Amerikan yılanbalığı (A. rostrata). En kötü durumda olan Avrupa yılanbalığı, 2008’den beri “kritik tehlikede” kategorisinde. Japon ve Amerikan yılanbalıkları ile Yeni Zelanda’nın uzun yüzgeçli yılanbalığı (A. dieffenbachii) ise “tehlikede” kabul ediliyor. Kıyaslama yapmak gerekirse, bu dört tür, İber vaşağı veya dev pandadan daha yüksek bir yok olma riskiyle karşı karşıya.
Uluslararası ticareti durdurma gerekliliği
CITES, tehdit altındaki türlerin uluslararası ticaretini düzenleyen çok taraflı bir anlaşmadır ve türleri tehdit düzeyine göre farklı ek listelerine ayırır.
Ek I: Nesli tükenme tehlikesinde olan ve ticaretin bu türleri etkilediği durumlarda yer almak zorundadır.
Ek II: Henüz tükenme tehlikesinde olmayan, fakat düzenlenmezse o noktaya gelebilecek türleri içerir. Ayrıca ticaret sırasında Ek I veya Ek II türleriyle karıştırılabilecek türlerin de eklenmesini sağlar.
Ek I’e giren türlerin ticareti fiilen yasaktır; ancak “istisnai durumlarda” izin verilebilir. Ek II’de yer alanlar için ise ticarete sadece, türün hayatta kalmasını tehlikeye atmayacağına dair resmi bir değerlendirme yapıldıktan sonra izin verilir.
Şu anda CITES kapsamında korunan tek yılanbalığı Avrupa yılanbalığı.
Kasım sonunda Özbekistan’ın Semerkant kentinde yapılan CITES toplantısında, Avrupa Birliği ve Honduras’ın, Anguilla cinsine ait tüm türlerin Ek II’ye alınması yönünde bir önerisi vardı. Ancak katılımcıların %75’inden fazlası öneriye karşı çıktı.
Kaçırılmış bir fırsat
Bu kararla CITES’in yılanbalıklarını koruma konusundaki zayıf rolünü güçlendirme fırsatı bir kez daha kaçırılmış oldu. Öneri aslında mevcut krize göre bile oldukça yumuşaktı. Avrupa Komisyonu, Avrupa yılanbalığının Ek I’e alınmasını önermişti; ancak ekonomik çıkarların baskısı nedeniyle daha hafif bir teklif sunmayı tercih etti.
Bu baskıyı uygulayan yapı, Sustainable Eel Group adlı bir lobi kuruluşu. Kuruluş, tanınmış yılanbalığı araştırmacılarını bünyesinde barındırıyor ve Avrupa kurumlarında yoğun ve etkili bir lobi faaliyeti yürütüyor. Grup, Avrupa yılanbalığının Ek I’e alınmasına karşı çıkıyor; bunun “ticari olarak tamamen sömürülemez hâle getireceğini” savunuyor.
Bir bilim insanı olarak, yok olmanın eşiğindeki bir türün ticari olarak sömürülemeyecek olmasının bir problem gibi sunulmasını şaşırtıcı buluyorum. Avcılık ve ticaretin bırakılması, Avrupa yılanbalığını korumak için en temel ve acil hedef olmalı.
Yılanbalıklarını koruma mücadelesi
Bence Anguilla cinsine ait en tehdit altındaki türler Ek I’de yer almalı. En az dört tür, nesli tükenme tehlikesinde olması ve uluslararası ticaretten etkilenmesi nedeniyle bu kriterleri kesin olarak karşılıyor.
Ayrıca en tehdit altındaki türlerin sıkı şekilde korunması, diğer türlerin Ek II’ye alınmasıyla tamamlanmalı. Bunun nedeni hem bazı türlerin halihazırda kötü koruma durumuna sahip olması, hem de ticarette birbirlerinin yerine kullanılabilmeleri. Piyasada tüm yılanbalığı türleri birbirinin ikamesi olarak satılabiliyor; bu nedenle karışma riski yüksek.
Yılanbalıklarını korumak zor çünkü:
Göç eden türler oldukları için çok çeşitli habitatlara ihtiyaç duyuyorlar,
Tehditler çok farklı: aşırı avlanma, barajların yarattığı engeller, parazitler ve istilacı türler, su kirliliği, su sistemlerinin yok olması, iklim değişikliği,
Birçok tür geniş coğrafyalara yayılıyor ve birçok ülkenin hukuk sistemi ile koruma önceliklerini ilgilendiriyor.
Yılanbalığını artık yememek için yeterli bilgiye sahibiz
Artık yılanbalıklarının avlanmaması, satılmaması ve yenmemesi gerektiğini anlamamız için yeterince bilgi var. Bunu sosyal açıdan büyük bir bedel ödemeden, hatta ticari bir moratoryumla kolayca telafi ederek yapabiliriz.
Etkili koruma için uluslararası koordinasyon şart; ancak bunu sağlayacak mekanizmalar çok az. CITES aslında bunun gerçekleşmesi için en uygun araçlardan biri olabilir, fakat ne yazık ki bu rolü hâlâ yerine getiremiyor.
CITES adım atana kadar, Avrupa Komisyonu’nun Avrupa yılanbalığı avcılığını yasaklama yetkisi bulunuyor; danışma organları bunu yıllardır talep ediyor ama sonuç alınamıyor. Yasal ticaretin durdurulması, yasadışı ticareti de zorlaştıracak ve bu hayvanlara yönelik talebi azaltma potansiyeline sahip.
Eğer yılanbalıkları gibi türleri korumak için acil ve aslında basit sayılabilecek önlemleri bile uygulamayı başaramıyorsak, iklim krizi gibi çok daha büyük değişimleri nasıl hayata geçireceğiz?
Yorumlar kapalı.